Những người Thợ Kim Hoàn của nghề câu cá

[root]

NHỮNG THỢ KIM HOÀN CỦA NGHỀ CÂU CÁ

Việt Hòa, Nhà Bè- Tp.HCM

Vâng ! Chả phải nịnh nhau và càng không cần quảng cáo tài năng nhưng dứt khoát phải gọi họ – những chuyên gia làm lưỡi câu - cụm danh từ chung như thế. Người viết dám chắc rằng những người thợ kim hoàn thực xưa nay đang phổ lên vàng bạc những đường nét tinh xảo đến mê hồn, hấp dẫn người đời đến tội lỗi bởi những sản phẩm lung linh kia cũng không hề thấy buồn khi tôi so sánh thế. Bởi, làm lưỡi câu thủ cũng là một nghề, cũng phải chuẩn bị đầy đủ các công cụ đồ nghề và thậm chí thiết bị, cũng phải xài kính lúp và kìa, họ cũng phải phân kim như ai. Có điều, cách phân kim không phải là định tuổi như vàng, xác định tịnh lượng, tạp chất... vốn dĩ mà ở đây là độ cứng của thép, khả năng đàn hồi, thép nào không rỉ và độ cứngcủa nó sẽ ra sao... Mà của đáng tội, những chuyên gia làm lưỡi câu không bao giờ có điều kiện tiếp xúc với kim loại mềm như vàng, bạc mà toàn là thép có những tỷ lệ cac-bon bí hiểm và khó chơi như tanh xe đạp, dây thép vòng ống cao su cứu hỏa, dây cáp tời, lò so máy... để rồi cũng cho ra những sản phẩm mà ai xem cũng gật gù: Khéo ! (thậm chí tuyệt khéo) đến thế là cùng và ... thế này thì chúng nó (tức bọn cá ao, sông, hồ...) chỉ có CHẾT !

Mặc kệ ai phản đối đi chăng nữa, trong bài viết này tôi cứ gọi những người làm lưỡi câu tài hoa là những THỢ KIM HOÀN !Một thợ làm lưỡi câu đúng điệu phải chuẩn bị rất nhiều đồ nghề. Đồ nghề càng hiện đại và đầy đủ thì làm lưỡi câu càng đẹp, càng nhanh. Đó là đe, búa, đá mài, kềm cắt, kềm răng, kềm mũi, kềm bấm, ê-tô, giấy nhám, đá mài, dũa ... Những thợ khá nữa có mô tơ điện đa năng.Toàn bộ đồ nghề dứt khoát phải là đồ xịn bởi như đã nói vật tiếp xúc vốn là thép cứng. Có 2 thứ mà dứt khoát đã là thợ làm lưỡi câu phải chuẩn bị là cây gôm có ren kẹp cứng cọng thép làm lưỡi câu để dễ bề uốn dũa (có người dùng tạm kềm bấm) và một khúc thước nhỏ để đo độ dài của cọng thép nhằm gia công lưỡi câu sao cho vừa vặn như ý.

Thép làm lưỡi câu cho Bông lau, Cá lóc, trê, phi, dứa, Thanh kỳ ... thường chỉ thông dụng là những sợi cáp nhỏ gỡ ra từ cuộn cáp tời kéo xe hay cáp cần cẩu. Trước tiên, người thợ duỗi thẳng cọng thép, cắt theo ý mình rồi kẹp cứng , dùng búa đập dẹp đầu lấy ngạnh. Đây là một việc cần biết ý vì chỉ được đập dẹp cọng thép lệch về phía cần lấy ngạnh (nếu đập dẹp toàn bộ thì lưỡi câu khi làm xong sẽ thiếu thịt và dễ cụp ngang khi gặp con cá lớn). Tùy ý muốn lấy ngạnh dài hay vừa phải để đập dẹp cho tới mức. Sau đó, bạn kẹp lưỡi câu vào cây gôm hoặc kềm bấm, dùng dũa để lấy mũi và lấy ngạnh. Thông thường, người thợ đi dũa sao cho phần mũi thành hình tam giác trước rồi căn cạnh dũa xiết xéo một góc nhọn và theo đó dũa tới thì ngạnh lưỡi câu sẽ hình thành. Tiếp nữa, bạn dùng dũa bogọn mũi, cào phía bên trong sao cho cái ngạnh mảnh lại và mũi lưỡi câu thót dần đến đẹp mắt. Khi mũi, ngạnh và độ dài của mũi lưỡi câu cơ bản hình thành, bạn bắt đầu mài cho nhẵn những vết dũa bằng cạnh đá mài hoặc mài lên miếng giấy nhám. Dùng giấy nhám bo săn mũi lưỡi câu sao cho mũi tròn hoăn hoát tựa đầu mũi kim. Bởi, có hoăn hoắt nhọn tròn thì lưỡi câu mới sắc bén lâu mà khi cần chỉ dùng mảnh  giấy nhám số O chuốt nhẹ là lại chuẩn định như thường. Có thể nói đây chính là điểm tuyệt tác nhất của lưỡi câu làm bằng dũa tay thủ công mà những lưỡi câu (nói rằng nhập ngoại) không thể so sánh. Bao nhiêu năm nay rồi, chúng tôi từng câu những loại lưỡi Rolex, Atlas, Noway ... nhưng đều không ngọt và bền, đúng ý bằng lưỡi câu đặt hàng của thợ Việt Nam. Những lưỡi ngoại dập theo khuôn hình chỉ có dáng chung chung và chỉ bén khi mới bắt đầu câu nhưng khi giựt vài con cá, cách vài ngày không câu, gặp nước lợ, mũi bị sét rỉ thì chả giống ai, giấy nhám có chuốt vào cũng không ngon tựa như chotrâu cày ruộng cạn vậy! Thêm nữa, người thợ câu xứ sở tự tay mình câu, tự tay mình làm lưỡi. Con cá xứ mình ăn mồi, ngậm lưỡi ra sao thì mình rành qúa nên chế tác hình dáng, kích cỡ thiết kế trúng ý và vừa vặn qúa. Chậc! Hiểu ta, hiểu địch như thế làm sao không trăm trận, trận nào cũng có cá mang về !

Xin nói tiếp: sau khi lấy ngạnh xong là công đoạn uốn lưỡi. Đối với người làm quen rồi thì đơn giản: kềm mũi ốp mỏ lưỡi câu khum khum, chuốt xuôi chiếc ngạnh dài đúng thế và từng nấc, từng nấc ốp cọng thép vào đúng như hình mình đã định. Đối với những thợ kỳ công thì việc dùng kềm ốp vào cũng chỉ mức độ rồi họ dùng búa, tuốc nơ vít dẹpchấn từng nhát, từng nhát sao cho cọng thép từng bước uốn vào đúng ý định. Những nhát chấn thế này tạo cho lưỡi câu độ chắc và khó oải hơn nhiều so với cách uốn bằng kềm. Thợ kim hoàn gọi đó là trui sống (Từ Nam bộ: trui thép, từ Bắc bộ: tôi thép). Công đoạn uốn khoen lưỡi cũng là cả một kỳ công. Người thợ phải lấy dũa cào, bào, chồn cho chuôi lưỡi nhỏ lại rồi dùng kềm mũi nắn khoen sao cho vừa xỏ dây cước, vừa lọt cọng cỏ nếu là lưỡi câu cá lóc. Đối với những loại thép cực kỳ cứng thì công đoạn này người thợ không được phân tâm. Từng nhích, từng nhích để cái khoen bé tí hình thành (chỉ lơ đễnh lệch lực tay là chuôi lưỡi gẫy dời và toi công) . Một nguyên tắc mà người thợ kim hoàn nào cũng tôn trọng là không bao giờ dùng lửa uốn lưỡi câu vì như vậy vừa mau sét rỉ, vừa mất đi độ cứng và đàn hồi nguyên thủy của thép. Hình như không ai tôi, trui lưỡi câu kiểu cơ khí dù rằng trong nghề cơ khí vẫn dùng nước muối, nước lã hoặc dầu, nhớt để tôi, trui sản phẩm khác.

Bên trên, tôi đã giới thiệu sơ bộ làm lưỡi bằng thép bình thường của thợ kim hoàn để bỏ mối cho các tiệm đồ câu. Những lưỡi câu đặt riêng công phu hơn nhiều. Công phu vì cọng thép được tuyển lựa một cách “không dễ gì có sẵn”. Nếu là cá Lóc và mấy loài cá phổ thông thì làm lưỡi câu bằng cái lò so thanh lý từ hộp tiếp đạn của súng AK 47 là nhất. Đây là một loại thép có sức đàn hồi kinh người, độ cứng và độ bén cũng kinh nguời. Một lưỡi câu kiểu này có thể ung dung bắt cá lóc bông vài ký nhẹ như lông hồng. Có điều, thợ làm lưỡi câu rất ngán khi bắt tay vào sản xuất bởi tốn dũa kinh khủng. Dũa rỏm thì không thể vì thép cứng hơn dũa. Một dũa thứ tốt cũng chỉ làm hơn một lưỡi câu là nhụt hẳn. Các thợ kim hoàn phải khắc phục đỡ bằng cách ngâm dũa vào a-xit cho bén lại nhưng cũng chỉ được ít đường dũa là bỏ. Kể dài như thế để muốn nói tại sao những lưỡi câu đặt riêng cẩn thận lại đắt hơn nhiều so với lưỡi câu mua ở chợ. Chả thế nhiều cần thủ đi câu bị mắc gốc đã phải “quẩn cời“ lội xuống hồ chẳng qua cũng là tiếc cái lưỡi câu vừa ý.

Một tạng lưỡi câu rất đáng nhắc nữa là loại làm bằng thép trắng. Thép trắng có nhiều loại nhưng tôi không định nói inox vì kim loại này không cứng. Thép trắng hợp kim cứng hơn nhiều. Kiếm loại này rất trần ai và thường phải giãn ra từ những lò so máy. Bù lại, lưỡi câu không bao giờ rỉ sét. Kỳ công hơn nữa, có những thợ cơ khí gia công lưỡi câu cá Chẻm, cá Thu, cá Mập... bằng cách cắt dập nguyên phiến thép thành hình lưỡi câu rồi bo, dũa, mài theo đúng ý. Quả thật! Khi nhìn thấy những lưỡi câu ấn tượng kiểu đó là mèo gườm gườm và nai thềm cũng cụp đuôi. Những loại thép khác như tanh xe đạp, thép vòng đai ống nước xe cứu hỏa, lò so của súng AR-15, lò so hộp đạn CKC ...( nhớ là chỉ dùng loại đã thanh lý chứ loạng quạng bị qui vào phá hoại vũ khí là rắc rối lắm nghen!) cũng cho ra những lưỡi câu đầy hiệu qủa.

Một động tác cần thiết nữa là sau khi lưỡi câu làm xong ,thợ mới dùng hộp quẹt ga hơ lửa sơ sơ cho cọng thép rút lại cố định hình dáng lưỡi câu. Sau việc này, lưỡi câu thường chỉ có gãy chứ không thể doãng nữa.Một lưỡi câu hoàn chỉnh là nó đã được chuốt giấy nhám đến láng o, các khúc quanh của lưỡi lây đều, không tì vết, đường nét khôn ngoan, thanh mảnh, mũi xóc ngọt, ngạnh đủ dài và chắc để giữ cá. Người thợ kim hoàn cầm gọng lưỡi soi lên ánh mặt trời hay ánh đèn, mắt nheo nheo xét nét. Khi gã gật gù một mình, đặt nó sang một bên, với hộp quẹt gas, châm điếu thuốc lá và từng quầng khói cuộn quánh xoắn xuýt che mờ cặp mắt lim dim thì dám chắc y đang nhấm nháp cái sự bằng lòng trước sản phẩm của mình.

Hình dáng lưỡi thì đủ kiểu, từ mèo ngồi, số 7, gọng sâu, gọng nông, chữ C, chuôi vuốt... mỗi nơi mỗi cách gọi, mỗi thợ mỗi cải tiến. Lưỡi cá Lóc có người còn công phu cấy chì vào lưng để khi móc con nhái đùm câu rê sát đáy quay nhanh mà nhái vẫy chân thẳng băng chứ không cuộn nước quay tròn. Thợ làm lưỡi câu còn biết tùy loại cá mà chế lưỡi cho trúng. Ví như cá Chẻm thì dùng đai lưỡi ngắn vì Chẻm quất ngang con mồi. Đai lưỡi càng ngắn càng nhạy. Thế nhưng câu bống dừa thì đai lưỡi phải dài để dễ gỡ con cá. Câu thi Rô đồng tính ký dùng lưỡi lớn, nhưng nếu câu thi tính đầu con thì phải thay lưỡi thật mảnh và nhỏ ...Người đi câu khi có kinh nghiệm (tức là câu được và xảy vuột nhiều cá ) sẽ thấy ao hồ ấy, cá ấy, loại mồi ấy nên sử dụng loại lưỡi nào, và thật lạ: họ cứ muốn người khác dùng lưỡi câu, chì câu bằng lời khuyên của mình. Phải chăng đây là một kiểu nghĩ cổ hủ trong khi kỹ nghệ câu luôn luôn là một sự tìm tòi, thử nghiệm?

Cả nước có bao nhiêu quái kiệt kim hoàn? Chịu! Ai là giỏi nhất? Cũng chịu thua luôn. Dám chắc mỗi bạn đọc, mỗi vùng đều có thể kể ra nhũng tay thợ làm lưỡi câu siêu việt. Vâng! Phải là siêu việt vì chúng ta hình dung thế, tin chắc thế chứ cái “ngành” làm lưỡi câu có ai kiểm định, làm gì có hội đồng mà chỉ có thợ câu nhận xét về nhau. Thế nhưng, cái uy tín thì chắc rồi! Thêm nữa, thợ câu đã chịu lưỡi câu của ai làm thì chỉ ghé người đó và tìm người đó cứ như duyên nợ. Có một từ tiếng Việt chuyên dùng trong lĩnh vực này rất vui tai, đó là từ BÁ PHÁT! Chậc ! Tôi từng hơn chục lần nghe cánh thợ câu nhận xét về tài làm lưỡi câu của Chín Cà Nhắc bên Bình Chánh: ”Cha đó làm lưỡi là BÁ PHÁT”. (xin hiểu: giật cá trăm phát trúng cả trăm).Thế nhưng, thợ làm lưỡi câu nghèo và âm thầm. Bởi, tôi thấy nhiều ngườI mặc cảm có vẻ hối lỗi vì trót theo cái việc”vót que móc họng” sát sinh. Vâng! Không vinh quang gì cái nghề uốn sắt móc họng ấy. Đói, khổ, túng thiếu qúa thì cốc chát kỳ cạch chứ không bao giờ khá nổi. Thử hỏi, một ngày có được một người mua một cái lưỡi câu không? Thông thường thì những thợ kim hoàn sản xuất hàng loạt rồi đem bỏ mối cho mấy tiệm câu với cái giá bèo không thể tả. Vậy thì, hình dáng lưỡi câu kia chính là của cần thủ chuyên nghiệp đấy nhưng cái hồn của cọng thép chả có đâu vì ai dại gì chế tác những lưỡi câu bỏ mối này bằng thép tốt cho tốn dũa, hao giấy nhám và lâu công trong khi người mua mấy ai đã nhìn thấu vàng thau??Vậy nên, sẽ là hồ đồ không thấu đáo khi trong bài viết này tôi nói Chín Cà nhắc, Tám Mập, Thắng Silico, Sáu Quận Tư, Ba Lý Nhà Bè ... bỏ mối lưỡi câu ở tiệm A, C, B gì đó ... dẫu rằng họ bỏ mối thật.

Với người viết, tự làm lưỡi câu cho mình là cần thiết và thực sự nâng niu. Song, tôi cũng mê những lưỡi câu cá Lóc của ông Sáu bên quận 4 vô cùng. Ông làm bao nhiêu cái lưỡi câu rồi? Không biết nữa nhưng chỉ nhìn cây gỗ gõ mà ông dùng kê gọng lưỡi câu vào mà chuốt, mà dũa khiến nó vẹt bề này, vẹt bề kia, lồi lõm vì những nhát dũa cũng đủ thấy ông làm lưỡi câu gần hết cả đời. Với ông, không chỉ lưỡi câu mà còn làm cựa gà, tuốc-nơ-vít, khoen cần câu, thùng câu... tất tật món gì qua bàn tay tài hoa của ông cũng được ưa chuộng.Bên Nhà Bè mới nổi lên tay Tám Mập. Anh ta không chỉ là tay câu thứ thiệt mà còn sản xuất và kinh doanh đúng 2 mặt hàng: lưỡi câu và ... nuôi, bán nhái.Nhớ một lần theo Hai Lít ghé nhà Thành Khoai Sọ lựa lưỡi câu, tôi chọn ra 4 cái. Khi hỏi trả tiền, ông thợ bảo có 2 cái giá tiền gấp đôi (tức 6 ngàn / cái). Dòm 4 bản lưỡi câu y hệt nhau, cũng thép CKC, cũng gọng thấp kiểu câu rê ruộng. Hỏi "Sao lạ thế ?", ông thợ bảo 2 cái này tớ uốn khi đói bụng nên câu nhạy hơn nhiều. Không tin ông bạn cứ thử xem. Tôi thử và quyết không duy tâm nhưng cũng thấy ông ta nói trúng. Té ra, nhiều người thợ câu còn cho rằng làm lưỡi, buộc dây câu lúc đói bụng thì câu nhạy hơn lúc no bụng, và đi câu mà quần áo bảnh bao, công tử qúa là ... thua mà phải ăn mặc cũ kỹ, rách rưới thì ông Hà Bá thương tình mới xua cá tới cho. Điều kỵ nhất khi buộc cần câu mà đàn bà bước qua cần hay mẹ mướp nào vô tình chưa câu đã đến dòm vào giỏ thì kể như hôm ấy thả cục chì vào nồi canh chua khoắng sẵn bột ngọt chan đỡ chứ cá, mú thì quên đi!

Để bảo quản lưỡi câu cho tốt, người thợ cần có một hộp đựng mang theo trong người khi đi câu. Trong hộp đó nên có mảnh nỉ tẩm dầu mè hay dầu ăn chống rỉ sét . Các lưỡi câu được gài trong mảnh nỉ này. Xin đừng dùng nhớt máy vì con cá rất ghét mùi dầu nhớt.Viết đến đây, tôi vẫn áy náy rằng cái điều bạn đọc cần biết nhất là mua lưỡi câu ở đâu, mua của ai. Xin thưa! nếu kỹ tính thì hãy mua của chính thợ kim hoàn. Địa điểm mua thật dễ. Các bạn cứ đến những chỗ câu, dòm ông thợ nào câu cặm cụi, riêng rẽ và cần mãn thì đích thị dân chuyên nghiệp hoặc nửa chuyên nghiệp. Lúc ấy, bạn hãy làm quen và đặt vấn đề. Có thể, người thợ chia lại ngay cho bạn vài cái lưỡi mang theo. Nhưng theo tôi dẫu thợ kia có hào sảng tặng bạn thì cũng nhớ trao tiền trả họ. Bởi, theo tôi thì họ không khá nếu không nói là chật vật. Chia sẻ với bạn câu cũng là điều nên làm. Một thực tế là những cần thủ chuyên nghiệp, thực dụng khi câu không bao giờ ghé câu ở những ao hồ bán vé (vì không có diều kiện mua vé câu giải trí ). Nói như vậy, cũng là để đỡ lầm.Có lẽ nhiều bạn đọc cho rằng chúng tôi hơi cường điệu vấn đề và lưỡi câu nào mà chẳng được, vả lại con cá có giá trị bao nhiêu đâu. Tuỳ thôi ! Song thợ câu dẫu nghiệp dư cũng không thể chấp nhận khi cái phao thút lút rồi, búng cần rõ điệu ghệ và con cá đã lùng nhằng nhưng ngay lập tức đâm ra nhẹ hẫng chỉ vì oải lưỡi hoặc gãy ngạnh, không xóc mép và gì gì nữa, mất cả ép phê ! Cá thì biến rồi, chỉ còn duy nhất một quầng bong  bóng làu sàu cùng dăm cái chun mũi của bạn bè. Ức! ức lắm! Và, cái cảnh câu được cá rồi đem cho, tặng, nhờ người ta ăn hộ thì cũng còn là ở cái đoạn sau chứ mục đích đi câu là làm sao bắt được cá lên đã. Vậy nên cái lưỡi câu cũng quan trọng lắm chớ!Cái ngày tôi mới học câu cá chẻm. Thức 7 đêm mai phục một con cá lớn (vì nó chuyên táp bóng ở đó). Tới đêm thứ 8 thì nó goằm. Mới đôi công ba mươi giây nghe cái hẫng ầm ầm và lưỡi câu oải hoác. Nói thật, tiếc cá đã đành rồi, vậy nhưng giận hãng lưỡi câu thì ít mà giận mình thì nhiều. Thêm cô bé đi đổi đồ trên sông chứng kiến, bình luận một câu rõ giọng kiểu thâm nho bát điếu: ”Con cá thế mà chú để xảy uổng ! Rỏm qúa hỉ?“. Thú thực, với câu nói ấy tôi buốt hông cho đến tận bây giờ.Chả biết con bé bảo lưỡi câu rỏm hay người câu rỏm nhưng mà miếng ngon nhớ lâu, lời đau nhớ đời!

Bài dài qúa rồi phải không các bạn? Ấy là tôi mới chỉ chuyên nói về lưỡi đơn mà gác lại những Ba tiêu, Lưỡi lục, Lưỡi cá mè ... mà mỗi lọai sự chế tạo không kém phần tỉ mỉ.

Thân mến - Việt Hòa.

[bsnguyenxuandungqt]

Cảm ơn về bài viết hay

[ngochau103]

Cám ơn bác đã chia sẻ kinh nghiệm hết sức quý giá.
Nếu bác quen biết ai là THỢ KIM HOÀN làm lưỡi câu thì giới thiệu trên diễn đàn để con và các cần thủ có nhu cầu thì liên lạc . Được như vậy thì tốt quá.
Cám ơn chú Việt Hòa trước ạ.

[haupro]

Ôi lưỡi câu,đôi khi thích vì cái lưỡi mình làm ra hoăch lưỡi mua ưng ý. em phải bao nhiêu lần cởi đồ vì nó roài, may mà biết bơi không cũng chịu. cảm ơn bác về bài viết

[ca mui]

ước gì biết chỗ của những người thợ " kim hoàn " đó mà đặt mua lưỡi câu thì tuyệt....

[Munchen]

Chào các bác .Hồi nhỏ em cũng mê câu lắm,cũng mày mò tự chế lưởi câu,cũng giũa nghạnh đang hoàng.he he xách ra sông thử hàng liền.Đang móc mồi dô thì thằng bạn đi chung vấp phải cái cần của em và thế là...chuyện gì đến nó đến...ra trạm y tế chích thuốc tê để gở ra chứ nó có nghạnh tự chế nên đau wá tự giựt k nổi...he he.bài cũa bác làm em cứ nhớ mãi tuổi thơ.sau này đi học rồi đi làm bỏ wên mất đam mê câu cá.Gần đây có thằng bạn nó khơi dậy lại....bắt đầu lại mày mò chế lưỡi câu tiếp thì "ý cha" , sao nó có gì đó giống giống với cái nghề em đang làm nhỉ.Cũng kiềm ,cũng dũa,cũng giấy nhám.Cũng mày mò,cũng cắm cuối,cũng tỉ mẫn...Thì ra nó có vài điểm chung với nghề "thợ bạc" tụi em.hi hi.